مشكلات زيستمحيطي ما با همسايگانمان در روزهاي گذشته ابعاد گستردهتري پيدا كرده است؛ مشكلاتي كه در وهله اول بهنظر ميرسد ابزار كافي براي مهار يا دستكم مقابلهبهمثل آنها را نداريم. مشكل بزرگتر (و تا حدودي تازهتر) بارش دائم غبار با منشأ بيابانهاي عربستان و عراق در جنوب و غرب ايران است.
اين مشكل كه زندگي را براي نزديك به 5 ميليون نفر از همميهنان ما در استانهاي خوزستان، ايلام، بوشهر و كرمانشاه دشوار و بعضا طاقتفرسا كرده، عمدتا ناشي از تخريب گسترده پوشش گياهي در كشورهاي عربستان، عراق و كويت است. اگرچه هجوم غبارهاي فصلي از كشورهاي پيشگفته به ايران بيسابقه نبوده و اساسا بخشي از مؤلفههاي اقليمي معمول جلگه خوزستان بهشمار ميآيد اما بهتدريج زبانههاي توفان گرد و خاكي كه از همسايگان عرب جنوب غرب ميآيد، گستردهتر، پرحجمتر و طولاني تر شده است؛ آنچنانكه در هفتههاي گذشته شاهد كشيده شدن اين زبانهها به تهران هم بودهايم. مشكل بعدي خشك شدن هامون بوده كه جز كمبود بارش در فصل آبي گذشته، ناشي از سدسازيها و كانالكشيهاي متعدد دولت افغانستان در مسير هيرمند نيز هست. برخورداري از حقابه هيرمند براي سيستان آنچنان حياتي است كه بارها اعلام شده اقدام افغانها بهمثابه قطع رگ حيات اين بخش از سرزمين ما محسوب ميشود؛ اما پيدا كردن كسي در افغانستان كه گوشاش بدهكار چنين حرفي و چنين مسئلهاي باشد، دشوار است. به اين مشكلات بايد آلايندگي دائم همسايگان حوزه خزر، بهويژه روسيه و آذربايجان را هم افزود كه اولي بخش عمده پسابهاي صنعتياش را با ولگا روانه خزر ميكند و دومي بهطوركلي بزرگترين درياچه جهان را يك اگوي طبيعي دفع پسابهاي نفتي ميانگارد.
ظاهرا مهار اين همسايگان آلاينده دشوار است. روسيه و آذربايجان استانداردهاي زيستمحيطي بسيار پاييني دارند و شرايط محيطزيست در پهنههاي داخلي خودشان كمتر از خزر اسفبار نيست، پس نميتوان انتظار داشت آنچه را كه با شهروندان خود روا ميدارند، بر همميهنان ما روا نكنند. افغانستان كه جاي خود دارد. آب هيرمند در جنوب غربي اين كشور براي صدها هزار نفر تنها مزيت اقتصادي و امكان معيشتي بهشمار ميآيد و البته نميتوان از عراق انتظار داشت قدري از تمركز ذهنياش بر انفجارهاي همهروزه را متوجه نياز ساكنان خوزستان به هواي پاك كند.
مردم عربستان هم قاعدتا دهها سال است كه عادت كردهاند بهجاي روي زمين فقط به زير آن، به منابع بيانتهاي نفت فكر كنند. احتمالا توسعه فضاي سبز براي آنها اولويتي است در حد تلاش دولت ايران براي توسعه ورزش اسكواش در روستاهاي كويري.
مقررات بينالمللي البته اين را نميگويد. افغانستان حق محروم ساختن سيستان از هيرمند را ندارد واقدامش قابل پيگرد بينالمللي است. ميتوان از روسيه و آذربايجان هم غرامت گرفت. گذشته از وجود اهرمهاي سياسي و اقتصادي براي مجاب ساختن عراق و عربستان جهت توسعه فضاي سبز، اين امكان هم وجود دارد كه ايران بهصورت نرمافزاري اين 2 كشور را در اين زمينه ياري دهد؛ البته بسته به اينكه اساسا كل موضوعات پيشگفته تا چه حد دغدغه نهادهاي ذيربط در ايران باشد.
